عملیات والفجر 8
::سوگند به سپیده دم ::
با فتح خرمشهر، دشمن بعثی در صحنه رویارویی با رزمندگان اسلام به لاك دفاعی فرو رفت. پیروزیهایی كه پس از آن در عملیات های بدر و خیبر به دستآمد، برتری قدرت ایران را در جبهههای جنوب آشكار كرد. اما هیچ یك از عملیات های انجام شده در مقطع پس از فتح خرمشهر، دارای نتایجی نبود كه بتواند برتری تعیین كننده ای را نصیب ایران كند. این روند تا سال1364 یعنی شروع حمله ایران به شبه جزیره فاو ادامه داشت. پس از بررسیهای لازم و استفاده از تجربیات و به كارگیری تدابیر مهم نظامی و اطلاعاتی، انجام عملیات در فاو با تدابیر خاصی مورد تایید فرماندهان جنگ ایران قرار گرفت. این تدابیر در سه بخش مهم یعنی آموزش، شناسایی و تدارك متمركز میشد. آموزش نیروهای ایرانی در یگان های مختلف با روحیههای بالا یی صورت می گرفت و تعدادی از گردان ها در حال آموزشهای تخصصی و ویژه بودند. به موازات آن شناسایی منطقه و بررسی همه عوامل دخیل در عملیات در حال انجام بود. این كار با حساسیت و وسواس از سوی فرماندهان دنبال میشد. سعی فرماندهان بر آن بود كه دشمن به هیچ وجه متوجه حركات نیروهای ایرانی در منطقه نشود، چرا كه این منطقه برای عراق اهمیت ویژه ای داشت.
دلایل انتخاب منطقه
انتخاب منطقه عملیاتی فاو، نتیجه یك رشته ابتكارات و تدابیری بود كه با جایگزین كردن عواملی چون انتخاب نوع زمین جهت محدود ساختن قدرت دشمن و استفاده صحیح از اصول غافل گیری در رعایت حفاظت و انحراف ذهنی دشمن، انجام تحركات فریب و عوامل دیگر، بر مشكلات و كمبودها فائق آمده و سرانجام پیروزی بزرگ را با حداقل امكانات در برابر ارتش به مراتب قوی تر و مجهزتر به ارمغان آورد. مهم ترین علت انتخاب منطقه فاو برای عملیات، نوع و ویژگی های زمین منطقه بود. وجود آب در سه جناح منطقه عملیات و رویارویی با دشمن تنها در یك پیشانی جنگی و همچنین امكان اجرای آتش سبك و پرحجم توپخانه و ادوات از آبادان تا فاو بر روی ستون های دشمن از جمله ویژگی های این منطقه بود كه موجب انتخاب آن شد. به علاوه محدود بودن زمین كه كمیت محدود و كیفیت بالا را با هم دارا بود، در این انتخاب موثر بود. افزون بر این، عدم تصور دشمن نسبت به توانایی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در عبور از اروند، تجربه عملیات های خیبر و بدر و نیز ارزشمند بودن هدف از نظر سیاسی و نظامی، از جمله عوامل دیگری بودند كه در انتخاب شهر فاو برای عملیات مورد توجه قرار گرفتند.
موقعیت منطقه
شهر فاو در جنوبی ترین قسمت خاك عراق و در شمال خلیج فارس واقع شده بود. رودخانه اروند در شرق، خور عبدالله در غرب و خلیج فارس در جنوب خلیج فارس قرار داشت. ساحل شرقی و غربی رودخانه پوشیده از نخلستان بود و ساحل دو طرف، با رودهای متعددی به اروند رود متصل می شد. در طرف ایران، رودخانه بهمن شیر به موازات اروند به خلیج فارس منتهی می شد. در شنال این منطقه، شهرهای آبادان و بصره قرار داشتند كه با جاده خسروآباد و جاده های البحار، فاو – بصره و ام القصر با فاو مرتبط بودند. همچنین در این منطقه كارخانه نمك وجود داشت كه با داشتن سیل بندهای متعدد، مهم ترین عارضه به حساب می آمد. در این محل، به دلیل نمك زار بودن، زمین باتلاقی بود و امكان استفاده از ادوات زرهی به راحتی امكان نداشت. زمین های دیگر این منطقه شوره زار بود كه در اثر بارش لغزنده می گردید و تردد وسایل نقلیه را با مشكل مواجه می ساخت.
گذشته از همهاین موارد، دو دلیل عمده نزدیكی شهر فاو به بصره و گذرگاه اتصال به خلیج فارس كافی بود كه عراق تدابیر شدید و امكانات وسیعی را در منطقه لحاظ كند. نكته دیگر در شناساییها كه قوای ایران لازم بود بر آن اشراف و آگاهی كامل داشته باشند، وجود عوارض طبیعی بود كه از مهمترین آنها میتوان به رودخانه خروشان اروندرود اشاره كرد. رودخانهای كه با اتصال به آب های آزاد، شرایطی استثنایی داشت و به لحاظ عمق و عرض نیز با رودخانههای دیگر متفاوت بود. شاید یكی از دلایل غافلگیری دشمن این بود كه عراق هرگز تصور نمیكرد یگانهای رزمی ایران قادر به عبور از اروند باشند. از ماهها پیش یكانهای مهندسی و تداركاتی مشغول آمادهسازی منطقه و تأمین نیروها بودند كه از جمله میتوان به احداث چند جاده در میان نخلستانها و تدارك چندین اسكله یاد كرد.
وضعیت دشمن
به طور كلی فرماندهان ارتش عراق از حمله بزرگ ایران در فصل زمستان آگاه بودند و با توجه به تجربه سال های قبل و نیز وجود هدف های استراتژیك در جنوب، محور این حمله را در جبهه های جنوب می پنداشتند. این تصور عمومی بود، اما منطقه هورالهویزه در صدر مناطق دیگر مورد توجه دشمن قرار داشت. از دلایلی كه موجب می شد عراق حمله آتی ایران را در هور بداند، سابقه انجام عملیات های بدر و خیبر در سال های1362 و 1363 در این منطقه بود. از این گذشته، با توجه به عدم تسلط كامل دشمن بر این منطقه و در مقابل تسلط بیشتر ایران در آن جا، عراق گمان می كرد، بار دیگر از منطقه هور به او حمله شود. علاوه بر این، حجم فعالیت های جبهه خودی در منطقه هور كه بیشتر امور مهندسی و نقل و انتقال بود، دشمن را به این نتیجه رسانده بود كه ایران از هور حمله خواهد كرد.
در منطقه شرق اروند رود نیز ایران فعالیت مهندسی داشت. به خصوص از آذرماه 1364 به بعد، این اقدامات افزایش یافت و دشمن نیز از این اقدامات آگاهی داشت. اما چند عامل سبب گردید كه عراق به تلاش های به عمل آمده در شرق اروند رود توجه چندانی نكند:1- منصرف شدن ایران از حمله به فاو در تابستان سال1363. 2- افزایش و گسترش فعالیت ایران در هورالهویزه، به ویژه روی پد خندق و جزایر مجنون. 3- تصور دشمن به در اختیار نداشتن تجهیزات لازم و عدم توانایی عبور نیروهای ایرانی از رودخانه اروند.
بنابراین، دشمن با مشاهده اقدامات نیروهای ایران تحلیل دیگری از شرایط نظامی جبهه های جنوب داشت. از این رو عراق به تقویت محور هورالهویزه پرداخت و حجم بمباران بی سابقه ای را در آن منطقه به اجرا گذاشت. در مجموع فرماندهان عراقی، تك احتمالی رزمندگان ایران را از محور فاو، فریب می دانستند و نسبت به حوزه عملیاتی سپاه هفتم، به منطقه ام الرصاص توجه بیشتری داشتند.
تشریح عملیات
عملیات والفجر8 بعد از تامین تداركات و پشتیبانی های لازم سرانجام در
ساعت22 و10 دقیقه بیستم بهمن ماه1364 آغاز شد. نیروهایی كه ماهها
منتظر چنین شبی بودند، با شنیدن رمز عملیات هجوم گسترده خود را به
نیروهای دشمن آغاز گردید. با شروع عملیات، لشكرها و تیپهای نیروی زمینی
سپاه پاسداران با پشتیبانی توپخانه نیروی زمینی، هوانیروز، نیروی
هوایی و پدافند هوایی ارتش مبادرت به شكستن خط دشمن نمودند. با توجه
به احتمالی كه در هوشیاری دشمن مطرح بود، شكستن خط، پاكسازی و
گرفتن سر پل مناسب نقش اساسی را در تضمین موقعیت عملیات داشت.
غواصها كه از قبل آموزش دیده بودند، میبایست معابر را برای نیروهای
قایقسوار باز كنند تا آنها بتوانند از این معابر وارد ساحل دشمن شده و
تا روشنایی صبح منطقه را جهت تثبیت و استحكام سر پل پاكسازی
نمایند. در لحظه شكستن خط و درگیری با عراقیها، هوای مه آلود و نم
نم باران غواصان را برای انجام بهتر عملیات یاری نمود. عراقیها كه
كاملاً غافلگیر شده بودند، بیهیچ مقاومتی مجبور به عقب نشینی شدند.
یكی دو ساعت پس از درگیری، شنود بیسیم دشمن حكایت از اوضاع
نابسامان و به هم ریخته خطوط دفاعی عراق داشت. هر یك از فرماندهان
عراقی نسبت به منطقه تحتالحفظ خود سلب مسولیت نموده و یكسره از
ردههای بالای خود درخواست كمك مینمود.
روز نخست عملیات در شرایطی سپری گردید كه دشمن به دلیل غافلگیری
طولانی، نا آگاهی نسبت به اوضاع و ابری بودن آسمان، برای هر گونه
عكسالعمل زمینی و هوایی مهلتی نیافت، حتی از به كار گیری جدی در
خصوص نیروهای پیاده موجود و تجهیزات عاجز ماند. رزمندگان ایرانی پس
از تصرف كامل فاو در محورهای بصره، امالقصر و البحار به
پیشروی ادامه دادند تا ارتش عراق را هر چه بیشتر از شهر فاو دور
نگهدارند. پیشروی رزمندگان زنگ خطر سقوط بصره را به صدا درآورد و
رژیم بعثی عراق مجبور شد تا به هر قیمتی از پیشروی قوای ایران بكاهد.
در روزهای بعد درگیریهای سختی بین طرفین روی داد، ولی این جنگ و
گریزها در كنار خور عبدالله و منطقهای به نام كارخانه نمك به اوج
خود رسید. اما عراق دیگر نتوانست به خطوط دفاعی سابق خود در منطقه
برگردد و به شكست خود در شهر فاو اعتراف كرد. حدود دو ماه منطقه زیر
آتش سنگین و پاتكهای سخت و بمبارانهای وحشتناك شیمیایی قرار داشت
تا آنكه رفته رفته اوضاع آرام گرفت و خطوط پدآفندی تثبیت شد. در
آن میان توپخانه نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران با تلاش
بیوقفه خود سعی داشت تا حد امكان از رزمندگان مستقر در خط، حمایت و
پشتیبانی نماید. پدافند هوایی ارتش توانست 70 فروند هواپیما و 10 فروند
بالگرد عراق را سرنگون سازد كه در طول 8 سال دفاع مقدس بی سابقه بود. در
فرآیند74 روز نبرد گسترده كه صحنه واقعی رویارویی نیروی نظامی و
ماشین جنگی حزب بعث عراق با توان رزمندگان قوای ایرانی بود،
ایران بر سواحل شمالی خور عبدالله و شبه جزیره فاو (شهر فاطمیه)
مسلط و راه ورود عراق به خلیج فارس مسدود شد.
به منظور تكمیل عملیات والفجر 8 و هم چنین با هدف ترمیم و تثبیت خطوط پدافندی نیروهای خودی، آزاد شدن یكان ها و انهدام نیروهای دشمن، عملیاتی نیز تحت عنوان تكمیلی والفجر8 در منطقه كارخانه نمك فاو در اردیبهشت سال1365 توسط رزمندگان ایران اجرا گردید.
نتایج عملیات
مهم ترین نتیجه عملیات والفجر 8 آزاد سازی شهر فاو، انهدام سكوهای پرتاب موشك، قطع امكان تردد عراق به شمال خلیج فارس، تامین خور موسی و تردد كشتی ها به بندر امام خمینی(ره)، تسلط بر جنوب اروندرود و هم مرز شدن با كشور كویت بود. در این عملیات دو هدف تاثیرگذار به موازنه جنگ، یعنی تصرف زمین استراتژیك و انهدام دشمن به میزان قابل ملاحظه ای به نفع جمهوری اسلامی ایران تحقق یافت. علاوه بر این، بیش از 50000تن از نیروهای دشمن كشته و زخمی شدند كه در میان آن ها یك فرمانده لشكر، 5فرمانده تیپ و شمار زیادی افسران ارشد و جزء مشاهده می شدند. 2135 نفر به اسارت نیروهای ایرانی درآمدند كه در میان آن ها چندین سرهنگ ستاد، سرهنگ دوم، افسر جزء، خلبان هواپیما و بالگرد و درجه دار وجود داشتند. همچنین، یكان های ارتش عراق بیش از هر عملیات دیگر متحمل خسارات و آسیب شدند. در مجموع، ده تیپ پیاده، كماندویی و نیروی مخصوص، دو تیپ زرهی، چهار گردان ضد هوایی، ده گردان جیش الشعبی و 5 گردان توپخانه دشمن به طور 100 درصد منهدم شدند و33 تیپ پیاده، كماندو و نیروی مخصوص، هشت تیپ زرهی و مكانیزه عراق نیز بیش از 60 درصد منهدم و برای بازسازی و تجدید سازمان از منطقه عملیاتی خارج شدند. بدین ترتیب، عملیات والفجر8 موجب گردید كه عراق توان بسیار زیادی را در آن به كار گیرد و با شكست سنگینی كه به اجبار پذیرفت، ضربه روحی- روانی قابل توجهی بر ارتش آن كشور وارد شود.
بازتاب عملیات
پیروزی ایران در فتح فاو، موازنه نظامی- سیاسی جنگ را به میزان قابل ملاحظه ای به نفع ایران تغییر داد و روند جنگ را پیچیده تر نمود. این اقدام ایران، بازتاب گسترده ای در محیط بین المللی و منطقه ای داشت. دولت عراق نیز واكنش تندتری در ابعاد مختلف از خود نشان داد. كشورها و سازمان های عربی نگرانی خود را در مورد پیروزی ایران آشكار كردند.آمریكا پیروزی ایران را كه موجب استقرار نیروهای ایرانی در كنار مرزهای كویت شده بود، تهدیدی عمده برای منافع خود قلمداد كرد و در سطح منطقه دست به تحركات دیپلماتیك زد. جرج بوش، معاون رئیس جمهور وقت آمریكا، با سفر به كشورهای عربستان، بحرین، عمان و یمن شمالی، با مقامات این كشورها دیدار كرد. ریچارد مورفی، معاون وزیر امرخارجه آمریكا نیز با طارق عزیز، وزیر امور خارجه عراق ملاقات نمود. مهم ترین محور گفتگو در این ملاقات ها، گسترش جنگ ایران و عراق بود. همچنین آمریكایی ها اعلام كردند، در صورت به خطر افتادن تردد كشتی ها در خلیج فارس، وارد عمل می شوند و با همین دستاویز، چهار فروند از قایق خود را به بهانه تضمین امنیت كویت، گشت زنی و محافظت از سواحل كویت وارد شمال خلیج فارس كرد. علاوه بر این، در صدد برآمد تا با هماهنگی شوروی خط مشی جدیدی را در برابر جنگ ایران و عراق اتخاذ كند. اقدام دیگر مقامات آمریكایی، تلاش برای تصویب قطع نامه جدیدی علیه ایران در شورای امنیت و همچنین تلاش برای كاهش قیمت نفت بود. آن ها همچنین با كمك رسانه های غربی، با نسبت دادن تروریسم به ایران و جو سازی در مورد خریدهای تسلیحاتی، موج جدیدی را علیه ایران به راه انداختند.رادیو آمریكا در این باره، به نقل از نشریه واشنگتن تایمز اعلام كرد، ایران 77 موشك زمین به زمین و 60 موشك زمین به هوا كه قادر هستند هواپیماهای میگ-23 و میراژ اف-1 را سرنگون كنند، از سوریه و كره شمالی تحویل گرفته است.
اتحاد جماهیر شوروی نیز پس از عملیات والفجر8 به موضع گیری در برابر جنگ پرداخت . مقامات رسمی شوروی در واكنشی جانب دارانه از عراق، اظهار داشتند كه مسكو از پیشنهادهای صلح صدام برای پایان جنگ پشتیبانی می كند. دبیر كل سازمان ملل متحد از كشورهای آمریكا و شوروی خواست تا با استفاده از نفوذ خود جنگ را پایان دهند. رئیس شورای امنیت نیز با تصریح این مطلب كه ایران این جنگ را علیه عراق ادامه داده است، همین درخواست را عنوان نمود. در این راستا قطع نامه 582 در 5 اسفند 1364 در شورای امنیت به تصویب رسید كه از دو كشور ایران و عراق خواسته می شد، آتش بس را رعایت كرده و بلافاصله تمام نیروهای خود را تا مرزهای بین المللی شناخته شده به عقب بكشند. این قطع نامه بلافاصله مورد موافقت عراق قرار گرفت. اما دولت ایران ضمن رد قطع نامه اعلام نمود كه عدم موضع گیری صریح و قاطع در این زمینه(تعیین متجاوز) نشانگر آن است كه شورا هنوز اراده سیاسی لازم را در این زمینه ندارد. بر این اساس، اولین قدم برای حركت به سمت حل عادلانه جنگ، محكومیت صریح عراق به عنوان متجاوز است.
كشورها و سازمان های عربی نیز نگرانی خود را در مورد پیروزی ایران آشكار كردند. عربستان سعودی در اقدامی جانب دارانه از عراق، به تركیه پیشنهاد داد، در صورتی كه این كشور روابط تجاری خود را با ایران قطع كند، ضرر و زیان مالی آن را بر عهده خواهد گرفت. شاه اردن نیز در همین راستا به میانجی گری میان عراق و سوریه و آشتی دادن دو كشور پرداخت تا سوریه را از ایران دور سازد. همچنین شورای همكاری خلیج فارس – كشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس - در 13 اسفند1364 تشكیل جلسه داده و علیه ایران موضع گیری كردند.
مهم ترین بازتاب این عملیات، كاهش قیمت نفت بود كه با هدف كاستن از توان اقتصادی و درآمد ارزی جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت. این كاهش تا مرز بشكه ای شش دلار ادامه یافت.
عربستان به همراه كشورهای دیگر تولید كننده نفت با افزایش تولید و اشباح بازار نفت، نقش به سزایی در ایجاد این وضعیت داشتند. این عمل عربستان كه با پوشش استراتژی سهم بازار توجیه می شد، یك تا دو سال قیمت نفت را پایین نگه داشت.
افزون بر این، از دست دادن فاو، فشار مضاعفی را در سطح داخلی، منطقه ای و بین المللی بر عزاق وارد ساخته بود. از این رو، رژیم بعثی عراق دست به اقدامات وسیع سیاسی و نظامی زد. مهم ترین اقدامات عراق، حمله به هواپیمای مسافربری ایران بود كه حامل چند تن از نمایندگان مجلس و شخصیت های سیاسی از جمله آیت الله محلاتی، نماینده امام خمینی(ره) در سپاه بود. همچنین، حمله به قطار مسافربری در ایستگاه هفت تپه خوزستان، حمله به مراكز اقتصادی و صنعتی با تاكید بر منابع نفتی و نیز انجام عملیات های محدود تهاجمی تحت عنوان استراتژی دفاع متحرك از دیگر تلاش های عراق در این راستا بود كه هیچ گونه تاثیری بر اراده آهنین ملت ایران نداشت.
منابع و مآخذ:
1-ارتش در فاو(عملیات والفجر 8)، هیبت الله اسدی، ایران سبز،تهران، 1387
2-ارتش و جنگ، ولی الله رضایی، جلد 11، مجتمع فرهنگی شهید بهشتی،تهران، 1388
3-تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق(تنبیه متجاوز)، حسین اردستانی، جلد سوم، مركز مطالعات و تحقیقات جنگ،تهران، 1387
4-نبرد فاو، مجید نداف، مركز مطالعات و تحقیقات جنگ، تهران،1378
5- اطلس نبردهای ماندگار، مجتبی جعفری، سازمان ایثارگران نیروی زمینی ارتش ج. ا.ا، 1386
6- نبردهای سال 1362 تا پایان 1364 ، سید یعقوب حسینی، هیات معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی، 1389
مرکز اسناد انقلاب اسلامی http://www.irdc.ir
الحمد لله الّذی جعلنا من المتمسکین بولایة امیـــــــرالمومنین و الآئمّة المعصومین علیهم السّلام