بازخوانی دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت
امروزه قدرت نرم یکی از مؤلفه های تأثیرگذار در سیاست خارجی کشورها به شمار میآید و با سرمایهگذاری چشمگیری از سوی دولتها برای ارائه تصویری مطلوب از خود همراه است. همة کشورها تمایل دارند که دیگران نگاهی مثبت به آنها داشته باشند، بنابراین میکوشند این تصویر مثبت را تقویت و از شکلگیری تصورات منفی جلوگیری کنند. در خصوص تهدید سخت و نرم برداشتی واحد وجود ندارد. برخی تهدیدات نرم را تهدیداتی غیر نظامی مانند محیطزیست، جرایم، فساد و …. دانستهاند و در نهایت ابزار و شیوه سخت را با هدف سخت و برعکس، ابزار و شیوه نرم را با هدف نرم متناسب میدانند. هدف این مقاله، بررسی مفهوم قدرت سخت و نرم در محیط ملی جمهوری اسلامی ایران است تا رهیافتها و دیدگاهها به یکدیگر نزدیک و یک برداشت ایرانی از این دو مفهوم به دست آید.
واژگان کلیدی: قدرت سخت، قدرت نرم، جمهوری اسلامی.
این روزها کاربرد قدرت سخت و نرم در محافل دفاعی و خارجی جمهوری اسلامی اصطلاحهایی رایج هستند که به طور فزاینده در محافل علمی و نظامی به گوش میرسد. به نظر میرسد بدون دستکم نگاهی شتابان به این اصطلاحها- یعنی قدرت نرم و سخت- ممکن نیست که بتوان دربارة وضعیت سیاست خارجی و دفاعی کنونی جمهوری اسلامی به بحث پرداخت. شاید گزارشگران، نظامیان و سیاستمداران این اصطلاحات را به طور کامل درک کرده باشند اما آیا همگان این واژهها را به یکسان و به طور مشابه به کار میبرند؟
هدف این مقاله صورتبندی معانی و تعاریف بسیار متفاوتی از دو اصطلاح قدرت نرم و سخت میباشد که نویسنده با آنها برخورد داشته است. این طور به نظر میرسد که تلاش برای پیوند دادن مفهوم برگرفته از ادبیات علوم سیاسی غرب به دیدگاه سیاسی جمهوری اسلامی موجب آشفتگی و ناهماندیشی شده است اگر چنین باشد بهتر است بحث بر سر قدرت نرم و سخت در حوزه دانش بومی و ایرانی ادامه یابد.
پیدایش
همانطور که کیم نوسال[۱]، فن همپسون[۲]و دین اولیور[۳] اشاره کردهاند (کال،۱۳۸۷)، منشاء اصطلاح قدرت نرم به کتاب ژوزف نای[۴] نوشته شده در اواخر دهه هشتاد، بازمیگردد. این کتاب در مخالفت با کسانی تقریر یافت که قدرت امریکا را رو به افول پیشبینی مینمودند و آن را نتیجة افزایش هزینهها و کاهش آشکار کارایی نیروی نظامی امریکا برمیشمردند. نای در کتاب دیگری به نام باند تولید[۵] اصطلاح قدرت نرم را در مقابل قدرت سخت به کار برد. (نای،۱۳۸۷)
پارادایم صحیح چیست؟
پیش از بررسی تفسیر متفاوت دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت، طرح این پرسش ارزشمند است که: آیا مفهوم قدرت نرم که در بستر سیاست خارجی امریکا پدیدار شده قابل انتقال به عرصة سیاست جمهوری اسلامی میباشد؟ پیامدها، فرصتها و دشواریهای آن چیست؟ آیا ناهمگونی فضای سیاسی موجب سردرگمی فکری و ناهماندیشی نخبگان سیاسی و نظامی در ایران نمیشود؟
در نخستین نگاه، به دلیل پیچیدگی مباحث مربوط به قدرت سخت و نرم، بهرهبرداری کاربردی از آن ناممکن به نظر میرسد. همچنان که خود نای اذعان میکند: از آنجایی که توانایی کنترل دیگران اغلب با داشتن منابع معین ارتباط دارد، رهبران سیاسی به طور معمول قدرت را اکتساب منابع و … تعریف میکنند. حُسن این تعریف از قدرت این است که قدرت را عینیتر، سنجشپذیرتر و قابل پیشبینیتر از تعریف رفتاری آن مینماید (میرترابی،۱۳۸۷).
با وجود این، مطالعه دقیقتر پیوستار نای، نشان میدهد که چگونه در فرهنگ امریکاییها، تعریف منابع- محور از قدرت به راحتی با تعریف رفتاری آن ادغام شده، درک آن را برای سیاستمدارها از آنچه پیش از این بوده آسانتر مینماید. از آنجا که امریکاییها تمایل دارند تجهیزات نظامی را به عنوان ابزار اعمال زور قلمداد کنند قرار دادن این تجهیزات ملموس یا به عبارتی”سخت” در انتهای سخت پیوستار رفتاری دشوار نیست (عصاریاننژاد،۱۳۸۷). بدین ترتیب بحث دربارة قدرت منابع نظامی سخت و قدرت رفتاری سخت به سادگی تحت عنوان قدرت سخت آسان میشود. این امر شاید برای مخاطب امریکایی اینگونه باشد اما آیا برای یک فرد ایرانی نیز چنین است؟ تاریخ امریکا آکنده از مداخلات نظامی بیشمار در مناطق مختلف جهان است که ساختاری کلاسیک هجومی و سیّال به سازمان نظامی این کشور تحمیل کرده است، برخلاف این، جمهوری اسلامی ایران با توجه به شرایط ژئوپلیتیک و آمیزهای از اصول ایدئولوژیک و متغیرهای ناپیوستة سیاسی و اقتصادی، جغرافیایی، فرهنگی، دکترین نظامی خود را بر پایة سازههای سخت و نرم تدافعی بنا نموده، توان سخت نظامی خود را بر پایة ادراک از ناهمگونی محیطی خود سازماندهی کرده است.
بیان این نکات این تردید را به وجود میآورد که آیا نیروهای مسلح در مفهوم ایرانی آن میتواند به طور کامل در انتهای سخت و یا زورمدارانه پیوستار قدرت رفتاری قرار گیرد (امیری،۱۳۸۷). به هر حال به دلیل سهولت و شفافیت پیشینة این موضوع نزد امریکاییها، مشاهده برخی از مفسران که اشتباه کرده، قدرت سخت را تواماً برای اشاره به قدرت رفتاری سخت و نیز برای اشاره به قدرت منابع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به کار میبرند تعجبی ندارد (ضیاییپرور،۱۳۸۳). شاید خطری که به وجود میآید این باشد که آنهایی که از نیروهای مسلح حمایت میکنند اغوا شده و تمام بحثها در خصوص قدرت نرم را مغایر با منطق وجودی نیروی مسلح ایران تلقی نموده، نقش انساندوستانه و حافظصلح این نیروها را در جمهوری اسلامی و منطقه نادیده بگیرند. در مقابل ممکن است افرادی دیگرکه وجه نرم و غیر زورمدارانه رفتاری را جذاب میدانند اغوا شده و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی را دارای کارایی کافی ندانسته، این نیروها را تنها به مثابة ابزاری برای جنگیدن تلقی کنند. هر دو گروه با افرادی که مراقب هستند نیروی مسلح جمهوری اسلامی را تنها به انتهای زورمدارانه پیوستار قدرت رفتاری پیوند ندهند متفاوت فکر میکنند. همانطور که در ادامه اشاره خواهد شد، این نگرانی با توجه به آنچه اتفاق افتاده به طور قابل ملاحظه به سردرگمی و ناهماندیشی که بحث کنونی در مورد قدرت سخت و قدرت نرم در جمهوری اسلامی را در برگرفته دامن میزند.
آشفتگی فکری
برای مشخص کردن دلیل پیدایی دیدگاههای گوناگون نسبت به قدرت سخت و قدرت نرم که امروزه در جمهوری اسلامی جریان دارد بازنگری یک گرایش نمونه سودمند است. این گرایش بازتابی از سردرگمی و ناهماندیشی مزمنی است که از ناآگاهی برخی در پیروی از سیاست سختافزارمدارانه نشئت میگیرد. البته دلایلی دیگر نیز وجود دارد که از جمله میتوان به دیدگاه برخی از اعضاء جامعه دانشگاهی از واقعیت به دور که در درک نیروهای در حال تغییر دادن دنیا که در پیش روی ما قرار دارند عاجز هستند، اشاره کرد. در مقابل، بعضی از هواداران قدرت نرم نیز نقش قدرت منابع نظامی را کماهمیت جلوه داده، یا نادیده میگیرند. البته به راحتی میتوان اینگونه استدلال حامیان قدرت نرم را زیر سؤال برد.
مفهوم قدرت سخت و نرم به کانون مباحث نظامیان، سیاستمداران و اعضای علمی مراکز مطالعات و دانشگاهی تبدیل گشته است. در حالی که برخی به ارزش نیروهای مسلح برای سیاست خارجی اشاره مینمایند با مشاهده تجهیزات و امکاناتی که نیروهای نظامی برای اجرای مؤثر و ایمن شغل خود به آنها نیاز دارند دچار تردید میشوند (بایمن،۱۳۸۶). از سوی دیگر، به کارگیری مفهوم قدرت نرم و سخت به صورت ناهماهنگ و ناواضح توسط دانشآموختگان دانشگاهی و مراکز مطالعاتی پیرامون این اصطلاحها سردرگمی به وجود آورده است. درکنار طرز نگرشهای متفاوت به توانمندی نظامی، ظاهراً تعاریف کنونی دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت در موارد دیگر هم به طور متناقض و یا مبهم به کار برده میشوند (اربسکلاو،۱۳۸۷). برای نمونه، صاحب منصبی را در نظر بگیرید که تحریمهای اقتصادی را نمونهای از اعمال قدرت نرم برمیشمارد. در واقع، هرکس با توجه به بُعد زورمدارانه تحریم اقتصادی میتواند آن را به انتهای گزینشی پیوستار قدرت رفتاری نای پیوند دهد، البته اگر تمام پیوستار در نظر گرفته شود چنین اظهاراتی با دیدگاه نای در تعارض شدید قرار میگیرد. در نمونهای دیگر، اندیشمندی تحریم اقتصادی را به مثابة قدرت سخت به کار میبرد. همین وضعیت در خصوص دیپلماسی وجود دارد. در حالی که برخی از تحلیلها به “گزینة نرم دیپلماسی” اشاره مینمایند برخی به “دیپلماتهای کارکشته و بسیار ماهر” به عنوان قدرت سخت اشاره میکنند. این امر، وضعیت نامتعین مباحث قدرت نرم و سخت را در کشور آشکار میسازد.
نتیجه گیری
این مقاله عرضه کنندة تصویری از ناهماندیشیها و سردرگمیهای زیانبخشی است که بحث قدرت نرم و قدرت سخت را در جمهوری اسلامی در برگرفته است. در صورتی که این دو اصطلاح مشابه همدیگر هستند زبانی که با آنها صحبت میشود متفاوت است. بخشی عمده از نابسامانی فکری به وجود آمده از اغوا شدن برخی از نخبگان دانشگاهی به پیروی از ادبیات سیاسی امریکایی و پیوند دادن محکم تجهیزات نظامی به انتهای زورمدارانه پیوستار قدرت رفتاری ژوزف نای ریشه میگیرد در حالی که دیگران (دستکم به تعداد کم) ترجیح میدهند نیروی مسلح را به عنوان قدرت منابع و در ارتباط با فعالیتهایی به موازات این پیوستار بنگرند. افزون بر نیروهای مسلح، در طرز نگرش به دیگر تجهیزات و منابع نیز این سردرگمی وجود دارد. دانشگاهیان و سیاستگذاران ایرانی در مواجهه با این مسائل باید هوشیار بوده و این مسئله را در نظر بگیرند که تلاش برای اقتباس از مفاهیم امریکایی و وارد نمودن آن در سیاست جمهوری اسلامی به جای وضوح بیشتر سبب ایجاد مشکلاتی زیاد میشود. چه اعتقاد به کارایی مستمر نیروهای مسلح در هدایت سیاست خارجی وجود داشته باشد یا برخی دیدگاهها مبنی بر کماهمیت جلوه دادن تأثیر نیروهای مسلح وجود داشته باشد اکنون دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت به عنوان ابزار بیان دیدگاههای یاد شده باید مورد بازخوانی دوباره قرار بگیرند.
منابع :
- امیری، ابوالفضل (۱۳۸۷)؛ تهدید نرم؛ تهاجم فرهنگی، ناتوی فرهنگی و راهکارها؛ تهران: انتشارات پگاه.
- بایمن، دانیل و دیگران (۱۳۸۶) آینده محیط امنیتی درخاورمیانه (تغییر رهبری. اصلاحات اقتصادی و انقلاب اطلاعات)، (مترجمان ناصر قبادزاده، علی گلمحمدی، عسگر قهرمانپور، فرزاد میراحمدی)؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
- کال، جی؛ نیکلاس (۱۳۸۷) دیپلماسی عمومی (جمعی از مترجمان)؛ تهران: دانشکده و پژوهشکده اطلاعات و امنیت سپاه.
- ضیاییپرور، حمید (۱۳۸۳) جنگ نرم؛ ویژه جنگ رایانهای؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
- ضیاییپرور، حمید (۱۳۸۳) جنگ نرم؛ ویژه جنگ رسانهای؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
- عبداله فانی، علی (۱۳۸۶) جنگ نرم؛ نبرد در عصر اطلاعات؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
- ابراهیمی خوسفی، منصور؛ بای، نادعلی و صدوقی، مرادعلی (۱۳۸۶) جنگ نرم؛ عملیات روانی و فریب استراتژیک؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
- جمعی از نویسندگان (۱۳۸۶) جنگ نرم؛ براندازی نرم در کشورهای مدل؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
- نای، جوزف.اس (۱۳۸۷) قدرت در عصر اطلاعات از واقعگرایی تا جهانیشدن (ترجمه سعید میرترابی)؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
- عصاریاننژاد، حسین (۱۳۸۷) نظریه امنیت جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
- عصاریاننژاد، حسین (۱۳۸۷) تهدیدات قدرت ملی شاخصها و ابعاد؛ تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
- اربسکلاو، مایکل (۱۳۸۷) جنگ اطلاعات (چگونه از حملات سایبری در امان باشیم) (مترجمان علی ناصری، عبدالمجید ریاضی)؛ تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
- نای، جوزف.اس (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع) و پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج.
- ترابی، طاهره (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ معنا و مفهوم، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج و دانشگاه امام صادق (ع).
- مهدی کارنایی، محمد (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ سرمایه اجتماعی و بسیج؛ تهران: پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج و دانشگاه امام صادق (ع).
- عطارزاده، مجتبی (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ فرهنگ و امنیت؛ تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج و دانشگاه امام صادق (ع).
[۱] -Kim nasal
[2] -Fen Hampson
[3] -Din Oliver
[4] -Joseph Nye Jr
[5] – Bound to Lead
[6] – Foreign affairs
[7] – Behavioral power
گروه تحقیق و پژوهش فصلنامه عملیات روانی
منبع : پایگاه اطلاع رسانی عملیات روانی و جنگ نرم http://www.psyop.ir/
الحمد لله الّذی جعلنا من المتمسکین بولایة امیـــــــرالمومنین و الآئمّة المعصومین علیهم السّلام